Zorgmonitor

Van experiment naar waarde: data spaces moeten volwassen worden

De ontwikkeling van data spaces staat op een kantelpunt. Waar veel initiatieven de afgelopen jaren vooral experimenteel waren, verschuift de aandacht nu naar aantoonbare meerwaarde voor deelnemers. Uit recente analyses blijkt dat opschaling vooral stokt door het ontbreken van duidelijke businessmodellen, heldere governance en praktisch werkende interoperabiliteit. Zonder concrete opbrengsten blijft deelname voor zorgorganisaties en leveranciers lastig te rechtvaardigen.

Tegelijk groeit de druk om deze stap wél te zetten. Europese wetgeving en nationale programma’s maken databeschikbaarheid steeds minder vrijblijvend. Projecten die erin slagen governance-afspraken te verankeren in bestaande zorgprocessen en interoperabiliteit modulair en betaalbaar in te richten, bepalen de komende jaren de norm. We zien in de zorg dat vertrouwen pas echt ontstaat wanneer afspraken over eigenaarschap, toegang en hergebruik van data expliciet en technisch afdwingbaar zijn. Juist daar ligt de sleutel om van pilots naar duurzame samenwerking te komen.

Semantische interoperabiliteit: dezelfde data, dezelfde betekenis

Databeschikbaarheid gaat niet alleen over techniek, maar ook over betekenis. Semantische interoperabiliteit (het eenduidig begrijpen van gegevens over systemen en domeinen heen) krijgt daarom steeds meer aandacht binnen data spaces en zorgnetwerken. Zonder gedeelde definities en vocabularia ontstaan interpretatieverschillen, hogere integratiekosten en vertraging in samenwerking. Recente position papers laten zien dat semantische afspraken geen ‘nice to have’ meer zijn, maar een randvoorwaarde voor schaalbare databeschikbaarheid in Europa. De focus verschuift naar herbruikbare bouwstenen, gezamenlijke informatiemodellen en aansluiting op bestaande standaarden in de zorg.

In de praktijk merken wij dat organisaties vaak denken ‘technisch gekoppeld’ te zijn, terwijl semantische verschillen samenwerking alsnog blokkeren. Door semantiek expliciet mee te nemen in de architectuur, voorkom je dat databeschikbaarheid ophoudt bij de voordeur.

Beeldbeschikbaarheid voor burgers: eerste stappen richting 2031

Beeldbeschikbaarheid voor patiënten komt dichterbij. Ziekenhuizen en PGO-leveranciers zijn gestart met pilots waarin medische beelden, zoals röntgen- en MRI-scans, samen met verslagen beschikbaar worden gesteld aan burgers. Dit sluit aan bij een duidelijke patiëntbehoefte én bij de Europese verplichting om beeldbeschikbaarheid uiterlijk in 2031 mogelijk te maken.

De huidige pilots richten zich niet alleen op techniek, maar juist ook op context: hoe zorg je dat beelden begrijpelijk en veilig worden gedeeld, zonder extra belasting voor zorgverleners? De verwachting is dat succesvolle pilots regionaal worden opgeschaald en richtinggevend zijn voor landelijke afspraken. Beeldbeschikbaarheid laat goed zien dat databeschikbaarheid pas waarde heeft als deze veilig, contextueel en doelgericht wordt ingericht. Dat vraagt om zorgvuldige afspraken tussen zorgaanbieders, leveranciers en burgers.