Databeschikbaarheid in de zorg staat aan de vooravond van een nieuwe fase. Waar de afgelopen jaren vooral in het teken stonden van nationale wetgeving, regionale samenwerkingen en technische ontsluiting van gegevens, verschuift de aandacht nu nadrukkelijk naar Europa. Met de invoering van de European Health Data Space (EHDS) wordt databeschikbaarheid niet langer alleen een nationale opgave, maar een Europees uitgangspunt. Voor Nederlandse zorgorganisaties roept dat vragen op. Wat betekent de EHDS concreet bovenop bestaande verplichtingen zoals de Wegiz? Hoe verhouden Europese standaarden zich tot huidige EPD-inrichtingen en regionale infrastructuren? En wat vraagt dit van governance, interoperabiliteit en dagelijkse zorgprocessen? In dit blog duiden we de EHDS in samenhang met de Wegiz en vertalen we de impact naar de praktijk van databeschikbaarheid in de zorg.
Wat is de European Health Data Space?
De European Health Data Space is een Europese verordening die tot doel heeft om gezondheidsgegevens beter beschikbaar en herbruikbaar te maken binnen de Europese Unie. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen primair gebruik van data voor zorgverlening en secundair gebruik voor onderzoek, beleid en innovatie. De EHDS legt hiervoor bindende afspraken vast over toegang, standaarden, beveiliging en governance.
Omdat het om een verordening gaat, gelden de regels rechtstreeks in alle lidstaten. Zorgorganisaties en leveranciers krijgen dus niet te maken met vrijblijvende richtlijnen, maar met concrete verplichtingen. De achterliggende ambitie is helder: patiënten moeten hun gezondheidsgegevens makkelijker kunnen gebruiken, ook over landsgrenzen heen, en zorgdata moet op een verantwoorde manier kunnen bijdragen aan innovatie en kwaliteitsverbetering. Meer achtergrond over de EHDS is te vinden op de website van de Europese Commissie.
De relatie tussen EHDS en Wegiz
In Nederland vormt de Wegiz het wettelijke fundament voor elektronische gegevensuitwisseling in de zorg. De EHDS sluit hier inhoudelijk op aan, maar gaat op een aantal punten verder. Waar de Wegiz zich richt op het verplicht stellen van specifieke gegevensuitwisselingen binnen Nederland, introduceert de EHDS een Europees kader waarin harmonisatie en grensoverschrijdende interoperabiliteit centraal staan. Dat betekent dat Wegiz-implementaties niet los kunnen worden gezien van de EHDS. Europese afspraken over datasets, informatiemodellen en uitwisselformaten beïnvloeden direct hoe Nederlandse systemen moeten worden ingericht. Andersom biedt de Wegiz juist een belangrijke basis om straks aan Europese verplichtingen te kunnen voldoen.
Interoperabiliteit: van koppelen naar aansluiten
Een belangrijk gevolg van de EHDS is dat interoperabiliteit niet alleen lokaal of regionaal georganiseerd kan worden, maar moet aansluiten op Europese normen. Dit betekent dat landelijke uitwisselingen (zoals medische beelddata, medicatieoverzichten of patiëntsamenvattingen) moeten voldoen aan:
-
Technische specificaties voor Elektronische Gezondheidsgegevens (bijv. e-Prescriptions, e-Dispensations en patiëntsamenvattingen)
-
Standaarden voor data-structuren en metadata zodat systemen dezelfde betekenis aan data toekennen
Een directe consequentie is dat leveranciers van EPD’s en uitwisselingsplatformen conform moeten zijn aan deze eisen. Niet alleen voor nationale gegevensuitwisseling, maar ook voor EU-brede interoperabiliteit. Zorgorganisaties krijgen daardoor méér zekerheid dat data die zij opvragen of delen, door andere systemen begrepen en correct getoond kan worden.
Semantische interoperabiliteit als voorwaarde
De EHDS legt sterk de nadruk op semantische interoperabiliteit: data moet niet alleen beschikbaar zijn, maar ook dezelfde betekenis hebben voor alle gebruikers. Zonder gedeelde definities en terminologie ontstaat het risico dat informatie verkeerd wordt geïnterpreteerd, met gevolgen voor zorgkwaliteit en samenwerking. Juist hier lopen veel organisaties in de praktijk tegen grenzen aan. Technische koppelingen zijn vaak gerealiseerd, maar verschillen in registratie, codering en context maken gegevens minder bruikbaar dan verwacht. De EHDS dwingt organisaties om deze semantische laag structureel mee te nemen in hun architectuurkeuzes, onder meer door aansluiting op standaarden zoals SNOMED CT en Europese informatiemodellen. Verdieping over semantische interoperabiliteit is onder andere te vinden bij de International Data Spaces Association.
Secundair gebruik van zorgdata: meer structuur, meer verantwoordelijkheid
Een tweede belangrijk onderdeel van de EHDS is het secundair gebruik van zorgdata. De verordening introduceert een Europees raamwerk waarin zorgdata beschikbaar kan worden gesteld voor onderzoek, innovatie en beleidsvorming, via nationale Health Data Access Bodies. Dit gebeurt onder strikte voorwaarden op het gebied van privacy, beveiliging en toezicht. Voor zorgorganisaties betekent dit dat zij bewuster moeten omgaan met vragen rondom eigenaarschap, toestemming en governance. Secundair gebruik wordt geen incidentele uitzondering meer, maar een structureel onderdeel van het datalandschap. Dat vraagt om heldere afspraken, transparantie richting patiënten en technische voorzieningen die gecontroleerde toegang mogelijk maken.
Governance als verbindende factor
Wat in veel EHDS-trajecten duidelijk wordt, is dat databeschikbaarheid niet alleen een technisch vraagstuk is. Zonder duidelijke governance-afspraken blijft interoperabiliteit kwetsbaar en moeilijk schaalbaar. De EHDS onderstreept het belang van vastgelegde verantwoordelijkheden, voorspelbare toegangsregels en controleerbare processen.
Bij SureSync zien we dat organisaties die governance en architectuur vanaf het begin in samenhang ontwerpen, beter voorbereid zijn op zowel Wegiz- als EHDS-verplichtingen. Door databeschikbaarheid niet als los project te benaderen, maar als onderdeel van de kernprocessen, ontstaat een stevig fundament voor duurzame samenwerking.
Waarom nu handelen belangrijk is
Hoewel veel verplichtingen uit de EHDS gefaseerd worden ingevoerd richting 2027 en verder, worden de strategische keuzes nu gemaakt. Beslissingen over systemen, standaarden en samenwerkingsverbanden hebben een lange doorlooptijd. Organisaties die vandaag al rekening houden met Europese kaders, voorkomen dat zij later moeten bijsturen of opnieuw moeten investeren.
Conclusie
De European Health Data Space voegt een nieuw, bindend Europees kader toe aan de al bestaande nationale verplichtingen zoals de Wegiz. Voor databeschikbaarheid in de zorg betekent dit dat interoperabiliteit en governance centraal staan, niet alleen op technisch vlak maar juist ook organisatorisch en semantisch. Door te kijken naar zowel nationale als Europese eisen kunnen zorginstellingen data beter benutten. Niet alleen voor directe zorgverlening, maar ook voor onderzoek, innovatie en beleidsontwikkeling terwijl privacy en veiligheid worden gewaarborgd.
