Nederland krijgt een Gezondheidsdata-autoriteit. In 2029. Wat doen we tot die tijd?
De kwartiermaker aan het woord
Sinds juni 2026 is Jaap Eikelboom aangesteld als kwartiermaker voor de nieuwe Gezondheidsdata-autoriteit (GDA). In een interview met ICT&Health licht hij toe dat de GDA geen greenfield-organisatie wordt: Nictiz, VZVZ, Health-RI, HDAB-NL en Zorgverzekeraars Nederland zijn al actief op het gebied van gegevensuitwisseling en hergebruik. De opdracht is vooral om deze partijen te verbinden tot één samenhangend stelsel.
Om alvast te oefenen met die toekomstige werkwijze, wil Eikelboom volgens dezelfde publicatie een pre-GDA inrichten. Binnen die constructie werken organisaties vrijwillig samen volgens de beoogde werkwijze, aansluitend bij initiatieven als het Landelijk Dekkend Netwerk, het Landelijk Afsprakenstelsel en de Nederlandse Health Data Access Body.
Twee bewegingen richting één stelsel
Het is niet de enige beweging richting één stelsel. Op 3 augustus stelde VWS het transitieplan vast voor het Landelijk afsprakenstelsel voor gezondheidsgegevens. Dat plan beschrijft hoe het huidige Twiin Afsprakenstelsel stapsgewijs wordt doorontwikkeld tot een landelijk afsprakenstelsel onder publieke regie. In de eerste fase gaat het om het versterken van governance, het organiseren van publieke regie en het borgen van continuïteit.
Beide trajecten lopen parallel en raken elkaar op meerdere punten: de GDA wordt straks een van de partijen die binnen het afsprakenstelsel functioneert, en het afsprakenstelsel levert bouwstenen die de GDA gaat gebruiken.
Onze duiding: wachten tot 2029 is geen strategie
De keuze om te werken met een pre-GDA is slimmer dan hij op het eerste gezicht lijkt. Wie een nieuw stelsel bouwt, kan alleen leren door te doen. Papieren governance werkt tot het moment dat iemand een gegevensaanvraag doet die drie datahouders raakt, en dan blijkt hoe de afspraken echt uitpakken.
Voor zorgorganisaties betekent dit iets concreets. De partijen die nu al vrijwillig meedoen aan de pre-GDA, testen in de praktijk hoe secundair gebruik van hun data eruitziet. Ze bouwen aan interne processen voor datavragen, aan datacatalogi en aan het klaarzetten van gegevens volgens gedeelde standaarden.
Het risico van een vrijwillig samenwerkingsverband
Er zit ook een risico in. Een pre-GDA zonder mandaat kan verzanden in overleggen. VWS en Eikelboom staan voor de opdracht om die deelname aantrekkelijk genoeg te maken zonder dwang te gebruiken die er nog niet is. Dat vraagt om een aanbod dat waarde levert: hulpmiddelen, kennisdeling en concrete stappen richting FAIR-data die de deelnemende organisaties zelf verder helpen.
Wat betekent dit voor zorgorganisaties?
Wie hier vroeg instapt, heeft in 2029 geen inhaalslag te doen. Dat begint niet met een aansluiting op een nog-niet-bestaande autoriteit, maar met interne stappen: weet welke data u heeft, wie erbij mag, welke standaarden u hanteert en welke datasets al voldoen aan FAIR-principes. De pre-GDA wordt straks een leerkans voor de organisaties die er klaar voor zijn.